copiado de OJARASCA http://www.jornada.unam.mx
HOLA, DISFRUTA DE DIFERENTES MANERAS TU PÁGINA DE "LA UNIDAD MORELOS":
Mostrando las entradas con la etiqueta poesía indígena. Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas con la etiqueta poesía indígena. Mostrar todas las entradas
domingo, 11 de marzo de 2012
CANTO ÑUU SAVI: Poema Mixteco
Etiquetas:
lenguas indígenas,
literatura indígena,
poesía indígena
domingo, 15 de enero de 2012
UN POEMA RARÁMURI (TARAHUMARA): Apoyemos a los rarámuri. ¡No dejemos que se mueran de hambre!
copiado de www.esmexico.com
Sinibí rawé náta bí
chí ne wiká alé
Kípu ne wiká alé
chí legá ne najtétima
Kámi ne siméa alé
Sinibí náta bí...
Ahi! Pé basachí nísa ruwée lé
chipawí má, chulugí ké lé!
Ro' lólisi Batista
Todo el día pienso
qué voy a hacer,
cuánto debo,
cómo voy a pagarlo,
a dónde iré a dar.
todo el día pienso...
¡Ay, es mejor ser un coyote,
una ardilla, un pájaro!
Etiquetas:
poesía indígena,
Pueblos Indígenas,
rarámuri,
tarahumara
domingo, 10 de abril de 2011
POEMA QUECHUA: HARAWI ( A UNA MADRE)
LETRA DEL POEMA
ºººººº M A M A Y ººººººº
- Teqsimuyuntinpi, tukuy hinantin mamakunapaq,
hanaq pachaman ripuq mamakunapaq,
hinallataq, mösöq, hamöq mamakunpaq.
... Mamay!
.......
Mamayqa manan t'ikachu,
... t'ika kaspaqa,
ruphaypichá... ñaqerqonman
Nitaqmi inti k'anchachu,
... inti kaspaqa,
ch'isintachá... ch'usaqyanman,
Ñawinkunaqa manan ch'askachu,
... ch'aska kaspaqa
p´unchaypichá... tukuyukunman
Makinkunapas manan qoriqolqechu,
... qoriqolqe kaspaqa
llank'asqanpichá... thantakunman,
Mamayqa... urpikunaq takinmi,
llakiq ñit´isqan.. sonqoyuq,
weqeq sarkhasqan... ñawiyuq,
Hump'iq qhëtusqan... mat'iyuq
... hatunkaray... khuyaq sonqo.
Wasanqa manan sunch'uq t'ikanchu,
nitaqmi achanqaraychu rikranpipas
pallay llikllapin... erqe puñun,
oqe phullupin... khuyay llimphan,
thanta unkhuñapitaq... chani phoqchin.
Mamaypa chaki khallkinmi
... sönqö nanayniy,
sarusqanpi laq'akusqantaq
... weqe qochayniy.
Hinayá... yupi saqesqan
... qonqorispa much'ana.
Mamaypa qhasqonpiqa...
... manan
suni chukchallanchu saman,
... qhasqonmantaqa
sut'i waylluymi... q'aparin,
... ñuñunkunamantataqmi
inti p'unchay... phuturin,
Chhaynan... ñoqaq mamay
mana hayk'aq... sonqoypi tukukuspa,
mana hayk'aq... simiypi q'aymayaspa,
mana hayk'aq... ñawiruruypi tutayaspa
wiñaypaq ... ñoqapi kawasan!
Ojalá algún amable lector nos pueda mandar la traducción a:
panchitoslash@gmail.com
¡Gracias!
Etiquetas:
lenguas indígenas,
poesía indígena,
poesía quechua,
Quechuas
jueves, 7 de abril de 2011
Bidóo Bacáanda (Dios del sueño): Poema zapoteco de Macario Matus
copiado de OJARASCA (No. 148-agosto 2009) www.jornada.unam.mx
Bidóo Bacáanda
Dios del sueño
Macario Matus
cáadxi binni quíichi née ruáa ráaxhi
zéeda yéete cáa lúu níisa dóo tii quíiñe ntáa laa.
Ñée huandíi, lúu cáa baláaga quée, déeche cáa máani quée
béeda ndáa cáa binni guníi xcáanda xaíique quée.
Núu ndáani layúu stíi xaíique quée záa quée bíini núu xipiáani riníi xcáanda cáa.
Rúuya cáa síica ráaca ridxíi níi chíi guizáaca lúu.
Cáa bacáanda quée, guníi zéeda quée, náaca cáa níi huandíi néexhe náa.
Nguée rúuni quíi nucáa lúu cáa bée, bidíi cáa bée guíiba gúuchi, layúu, née lúuna rizáaca.
Cáa bacáanda ngáa díidxa huandíi. Tíi gúuca huandíi guennda ruziguíi stíi cáa binni quíichi.
Yanna láaga xhuxháale lúu núu riníi xcáanda núu huandíi ngáa huandíi.
Gúuzi Góope, como Moctezuma, soñó
que unos hombres blancos y barbados
bajarían de los mares para destronarlo.
Y sí, sobre unas barcazas, sobre unos caballos,
llegaron aquellos hombres que había soñado el rey.
Había en el reino zapoteca los sabios que soñaban.
Veían como si fuera de día lo que pronto sucedería.
Los sueños, predijeron, son realidades despiertas.
Por eso se entregaron, dieron el oro, su tierra, reino.
Los sueños son verdad. Fue verdad la mentira de los blancos.
Ahora que estamos despiertos, soñamos que la verdad es verdad.
Etiquetas:
lenguas indígenas,
literatura,
literatura indígena,
poesía indígena,
ZAPOTECO
domingo, 3 de abril de 2011
NOS SUSPENDIERON / LA SPAJESOTIK: Canto tzotzil de Andrés López Díaz
copiado de OJARASCA 130 (febrero 2008) www.jornada.unam.mx
Nos suspendieron / La spajesotik
Andrés López Díaz
Nos suspendieron en el tiempo, suspendieron el ciclo de nuestra vida, nos crecieron la noche, tétrica y fría, nos cubrieron de polvo los ojos y el alma, nos cortaron los diez dedos de las manos, y los diez dedos de los pies. Nos suspendimos en el vacío, en las cuevas ocultas, en los escombros de la guerra, en las piedras edificadas. Nos suspendimos en el salvajismo, en las oraciones a los santos, en los ojos de los sacerdotes, en el discurso de los gobernantes, en las armas de la esclavitud. Nos suspendieron en la historia. Sin materia, sin deseo, sin alivio. Suspendidos estamos en las hojas del sueño, en el aroma de flores que muerden corazones, en la esencia de la oscuridad silenciosa. Nos suspendieron en el día olvidado del amor: una tormenta de dioses extraños invadió nuestra viva visión del universo, un veneno invadió nuestra sustancia. Nos suspendieron como polvo en el espacio: diminutos y separados volamos en el vacío como humo sin cuerpo, insignificantes, fríos y callados. ¿Unirán su estrella el jaguar con el fuego de nuestra sangre o seguirán muertos nuestros ojos en esta tierra? ¿o seguiremos suspendidos sin más tiempo que el pasado sin presencia? |
La spajesotik ta k’ak’al,
la spajesotik tsts’unel jkuxlejaltik,
li sike, li xi’ele, li ak’obale la smuk’ibtasbotik,
li jsatike, li xchuletike, la smakbotik ta pukuk,
la setbotik lajuneb sni’ jkobtik,
la setbotik lajuneb ni’ kakantik.
la spajesotik tsts’unel jkuxlejaltik,
li sike, li xi’ele, li ak’obale la smuk’ibtasbotik,
li jsatike, li xchuletike, la smakbotik ta pukuk,
la setbotik lajuneb sni’ jkobtik,
la setbotik lajuneb ni’ kakantik.
La spajesotik ta xokolal,
ta sukulal ch’entik li jkom,
ta skomilal pas k’op li jkom,
ta latsbil tonetik li jkom.
ta sukulal ch’entik li jkom,
ta skomilal pas k’op li jkom,
ta latsbil tonetik li jkom.
Ta te’tikal vinik la spajesotik,
ta yiloltael santoetik,
ta sbek’ sat paleetik,
ta ya’yejal ajvaliletik,
ta yabtejob mosobiletik.
La spajesotik ta yech’omal sbe kuxlejal.
Ch’abal ch’ulelal, ch’abal yut o’ntonal, ch’abal kolemal.
ta yiloltael santoetik,
ta sbek’ sat paleetik,
ta ya’yejal ajvaliletik,
ta yabtejob mosobiletik.
La spajesotik ta yech’omal sbe kuxlejal.
Ch’abal ch’ulelal, ch’abal yut o’ntonal, ch’abal kolemal.
Ta yanal vayel pajesbilotik,
ta yik’ nichimetik ta sti’ ko’ntontik,
ta xch’ulel sts’ijlel ak’obal oyotik.
ta yik’ nichimetik ta sti’ ko’ntontik,
ta xch’ulel sts’ijlel ak’obal oyotik.
La spajesotik ta sk’ak’alil bajbil o’ntonal,
la spojbotik sbijil sat jkuxlejtik ta vinajel,
jkoj sutub yik’al sat yan o jtotiketik,
la stani batel spukujil ta jch’uletik.
la spojbotik sbijil sat jkuxlejtik ta vinajel,
jkoj sutub yik’al sat yan o jtotiketik,
la stani batel spukujil ta jch’uletik.
La spajesotik
k’ucha’al li pukuk pajem ta osiltike:
uni ch’inotik, tanijemotik, xijvilet ta xokolal osiltik
k’ucha’al ch’ail,
ch’abal sbek’tal, ch’abal stu, sikuneb, tsinil.
¿Mi ta van xtsob to sba sk’analil ti bolomek’ucha’al li pukuk pajem ta osiltike:
uni ch’inotik, tanijemotik, xijvilet ta xokolal osiltik
k’ucha’al ch’ail,
ch’abal sbek’tal, ch’abal stu, sikuneb, tsinil.
xchi’uk ti xk’ixnal jch’ich’eltike
o mi jech o van chamen ti jsatik ta sba ti banomile?
¿O mi mu’yuk xa van jal staj’o yav pajemotik
jech k’ucha’al yech’omal kuxlejal ti ch’abal xa li’e
Andrés López Díaz, joven poeta tzotzil, nació en el paraje Ch’ilimjoveltik (San Juan Chamula, Chiapas) y estudia antropología social en la escuela de Ciencias Sociales de la Universidad Autónoma de Chiapas. Ha participado en dos libros colectivos, Jowil Yaxinal (Delirio de sombra), en 2005, y Sbel sjol yo’ntonik’ (Memoria del viento). El poema que aquí presentamos pertenece a la serie “Signos contra este tiempo” (Ediciones El Animal, San Cristóbal de las Casas, 2006).
Etiquetas:
lenguas indígenas,
literatura,
literatura indígena,
poesía indígena,
tzotzil
martes, 22 de marzo de 2011
DZ´TAYA TA IXIK "HECHIZO DE MUJER": Poema maya de Isaías Hernández
copiado de OJARASCA Noviembre 1999 www.jornada.unam.mx
| Hechizo de mujer | Dz'taya ta ixik |
| I Te pido por piedad que tus ojos no me miren | I Kä k'atbenet' noko ke na juto' mach u chänenon |
| porque me hacen temblar como un quetzal | k'a u yä'benon chik'chik'nakon ka' untu yäyäx mut' |
| preso en la jaula de tu mirada. | mäkälon tan nu bojte' ta na chanä. |
| Te pido por piedad que tus ojos y tus cabellos no me miren | Kä k'atbenet' noko ke na juto' na tz'uk mach u ni' chänenon |
| porque me llaman, me buscan, me envuelven, me hechizan | k'anu u jok'e'on, u zakänon, u bäk'e'on, u dz'ata' anon |
| como pequeñas y seductoras serpientes | ka' bik' itix k'ok'elt chano' |
| haciéndome dudar del fin de mi camino. | ä'benonjo' käle' ya'u xupo ni kä biji. |
| II El quetzal vive en el árbol más alto | II Ni yäyäx mut' kuxu tan ni te' re'i tam |
| y tú lloras silenciosamente, mujer, | ane uk'elet ch'ijka', ixik', |
| porque nunca podrás volar como él. | k'a niump'e k'in uxet' tä yile ka' une. |
| Este pájaro sólo te mira desde las alturas | Ni nut'da tok'a u chänenet' mäx izki |
| como el cedro mira a la garza pasar calladamente. | ka' naj ch'ujte' uchänen nix t'o' numik ch'ijka'. |
| III Cuántas cosas dice un hombre para escapar de los hechizos de una mujer. | III Jäyp'e kua'chichka u yäle' untu yinik k'o japänuba tan dz'a'taya ta ni ixik'. |
| No es amor | Ma' jin olowi |
| sino es el fuego de tu presencia el que me hace hablar | jinchich ni k'ak ta na ajtä nu yä'benon kä chen t'an. |
miércoles, 2 de febrero de 2011
U NÁAJIL A PIXÁN "LA CASA DE TU ALMA": POESÍA MAYA
copiado de http://www.cdi.gob.mx
U NÁAJIL A PIXÁN A t'aane' u náajil a pixán. Tumen ti' kuxa'an a laats'ilo'ob. Ti'e' úuchben xa'anilnaj, u k'aasal a kajtalil, ti' ku p'aatal a t'aan. Le béetike', ma' wóok'tik u kíimil a wínklil, mix a wóok'tik u kíimil a pixán; a wíinklil, máantats ku p'aatal ichil u yich a páalal; a pixané, máantats ku léembak ich u yich xuxil éek'ob. | LA CASA DE TU ALMA Tu idioma es la casa de tu alma. Por eso, Ahí viven tus padres y tus abuelos. En esa casa milenaria , hogar de tus recuerdos, permanece tu palabra. no llores la muerte de tu cuerpo, ni llores la muerte de tu alma; tu cuerpo, permanece en el rostro de tus hijos; tu alma, eternece en el fulgor de las estrellas. | |
Jorge Miguel Cocom Pech Escritor Maya | ||
Etiquetas:
literatura indígena,
literatura mexicana,
MAYA,
poesía indígena
domingo, 23 de enero de 2011
copiado de http://www.redindigena.net
Kwlii niruachi aliuaka*
Onorúami aliwala mayéwa aliwa, binói
iwera nátaka pucha newali sineámi namúti
wichimóbachi nirúami.
Kwlii niruachi aliuaka*
Se cree que el aliento, es decir, la
respiración es de Dios. Se dice que a
través de un soplido Dios hizo lo que hay
través de un soplido Dios hizo lo que hay
sobre la tierra.
Etiquetas:
literatura,
literatura indígena,
literatura mexicana,
poesía,
poesía indígena,
RARAMURI,
tarahumara
lunes, 17 de enero de 2011
LITERATURA INDÍGENA: POEMAS DE LOS PUEBLOS ORIGINARIOS DE MÉXICO, GUATEMALA, ECUADOR Y ARGENTINA
copiado de http://www.redindigena.net
Hi ndi 'buhsehu (fragmento), Thaayrohyadi, México
Te Te'j, Anónimo, México
UOLIS T'AN, Briceida Cuevas Cob, México
Kwlii niruachi aliuaka, México
Che' Humberto Ak'abal, Guatemala
El Lenguaje de las Estrellas, Ariruma Kowii, Ecuador
Awya Yala Wawgeykuna, Tupturka, Argentina
Invocación, Élida Rosa Albarino, Argentina
Etiquetas:
literatura indígena,
poesía indígena,
Pueblos Indígenas
domingo, 10 de octubre de 2010
POESÍA TSELTAL: Poemas de Juan Álvarez Pérez, poeta chiapaneco, en español y tseltal
"Tu voz respalda mi porvenir"
Juan Álvarez
La niebla forma tu cuerpo
cuando voy por la vereda
a probar mis brazos con el hacha:
el filo del rocío es delgado,
parece el brillo de tus ojos
y por tus ojos
juro que algún día derrotaremos a la miseria.
Pequeña golondrina del tiempo,
me eclipsas con tu cuerpo hermoso,
bebiendo en cada gota la escarcha de tu luz
es tierno el rocío que toca tierra.
Entre mis venas el himno del amor,
tu suspiro de estrella naciente,
de piel maciza y fuerte,
que llena de valentía mi corazón.
Niña luna te mueves
con mirada silenciosa,
tu voz resguarda mi porvenir.
**
La orilla del aire te toca,
el cúmulo de nubes te canta,
en la luna estalla tu aroma:
hagamos de esta herencia tierra amorosa.
Mujer, la lluvia
abunda en tus manos de ixim;
de palabras ancestrales
refulge el relámpago por ti.
Tienes la esencia del sur,
posees el silencio de las estrellas,
dueña de mi pasión más pura.
Tu mano destroza la hierba,
y tu sangre fluye sorprendida
multiplicando la nación del maíz.
**
**
Ave que brilla entre notas,
elogio del viento tus pechos de aurora
el alba nace en tu alegría;
somos eternos labrando la noche.
Te necesito como el día
para que al alejarte me dejes tu silueta,
con el gesto de tu boca
crecerá este horizonte de pinabetal.
El aire suena afuera buscando tu aliento
bajo el asombro de lo eterno,
bebe la noche mi sangre,
cada segundo espero que bordes mi nombre.
El brío del tiempo
lo vi por tus ojos;
percibí el canto de tu astro:
dejas tu palabra en mi boca.
___________________________________________________________
Ya spas abak’etal te tokal
k’alal xbon ta tutin be
ta spijuptesel ta echej te k’ab:
jaynax yej te ts’ujul,
jich bit’il slemlonil sk’aal asit
ya kal ta asit
te ya jtsaltik jun k’ajk’al te me’bajil.
Tutin yulich k’ajk’al,
ya st’upon sit st’ujbilal te abak’etal,
ta t’ulut’ul ya kuch’ ya’lel te axojobil
uninax sts’ujul stek’an sba ta balumil.
Ta jchial te sk’ayojil k’anjel,
a’ch’il ek’ te sjik’el awo’tan,
yijuben anujkulel sok tulan,
te snojtes ta tulanil te ko’tan.
U ach’ix ya tij abaj
ta ch’aben k’elujel,
ya skanantaybon te jkuxlejal.
**
k’alal xbon ta tutin be
ta spijuptesel ta echej te k’ab:
jaynax yej te ts’ujul,
jich bit’il slemlonil sk’aal asit
ya kal ta asit
te ya jtsaltik jun k’ajk’al te me’bajil.
Tutin yulich k’ajk’al,
ya st’upon sit st’ujbilal te abak’etal,
ta t’ulut’ul ya kuch’ ya’lel te axojobil
uninax sts’ujul stek’an sba ta balumil.
Ta jchial te sk’ayojil k’anjel,
a’ch’il ek’ te sjik’el awo’tan,
yijuben anujkulel sok tulan,
te snojtes ta tulanil te ko’tan.
U ach’ix ya tij abaj
ta ch’aben k’elujel,
ya skanantaybon te jkuxlejal.
**
Ya spikat te sti’il ik,
te sbak’etal tokal ya sk’ayintayat,
ta U ya xt’om awik:
jpastik te jmajtantik ta bujts’an k’anjel balumil.
Ja’al ants,
ya s-uts’ub ta ak’ab te ixime;
ta sk’op jme’tatik
xlemlon ta atojol te chawuke.
Slekil xk’exab k’inalat,
jawich’o te xch’aben ek’etik,
yajwal sbuts’ xk’ixinul jbak’etal.
Ya stujtun ak’ab te ja’mal,
yanax ta beel te ach’ich’el
ta smuk’ubtesel te slumalil ixim.
**
te sbak’etal tokal ya sk’ayintayat,
ta U ya xt’om awik:
jpastik te jmajtantik ta bujts’an k’anjel balumil.
Ja’al ants,
ya s-uts’ub ta ak’ab te ixime;
ta sk’op jme’tatik
xlemlon ta atojol te chawuke.
Slekil xk’exab k’inalat,
jawich’o te xch’aben ek’etik,
yajwal sbuts’ xk’ixinul jbak’etal.
Ya stujtun ak’ab te ja’mal,
yanax ta beel te ach’ich’el
ta smuk’ubtesel te slumalil ixim.
**
Smutil ja’mal te ya xtil ta k’ayoj,
sk’intayel ik’ te sakubel k’inal achu’
te xojob ya xch’iknaj ta atsee;
sbajtelotik ta ts’unel te ajk’ubale.
Ya jk’anat bit’il k’ajk’al
yu’un k’alal ya xbat ya wijk’atabon te anok’etal,
sok yik’al aweje
yame xch’ij ta steklejal slumal k’isis.
Te ik’ ya xk’opoj ta wuera ta slejel sjik’el awo’tan
ta yanil t’ujbil bajtelil,
te jch’ich’el ya yuch’ te ajk’ubal,
ta ts’inits’in ya jmalij te ya-ajalbon te jbi’il.
Te xojobil k’ajk’al
lakil ta sit;
la-kaybey sk’ayojil te abak’etal:
ta kej awijk’atay te ak’ope. sk’intayel ik’ te sakubel k’inal achu’
te xojob ya xch’iknaj ta atsee;
sbajtelotik ta ts’unel te ajk’ubale.
Ya jk’anat bit’il k’ajk’al
yu’un k’alal ya xbat ya wijk’atabon te anok’etal,
sok yik’al aweje
yame xch’ij ta steklejal slumal k’isis.
Te ik’ ya xk’opoj ta wuera ta slejel sjik’el awo’tan
ta yanil t’ujbil bajtelil,
te jch’ich’el ya yuch’ te ajk’ubal,
ta ts’inits’in ya jmalij te ya-ajalbon te jbi’il.
Te xojobil k’ajk’al
lakil ta sit;
la-kaybey sk’ayojil te abak’etal:
Juan Álvarez Pérez nació en el paraje Pinabetal (Chilón, Chiapas) en 1973. Su idioma original es el tseltal. Participó en las colecciones colectivas Del caos a la palabra, 2001; Distintos colores de la tierra,2001; Delirio de sombra, 2004, y Vapor de luz (Sab xojob), 2007. Su primer libro fue Así canta la muerte (Jich ya xk’ayin te lajele), 2006. Estos poemas pertenecen a la serie “Coqueteo” de Se ha cansado el silencio (Lubenix te ch’aben), libro que ganó el certamen continental Canto de América este año.
Estancia cerca de Cerro Sombrero, Chile. Foto: Patrick Bollen
Etiquetas:
literatura,
poesía indígena,
POESÍA TSELTAL
sábado, 7 de agosto de 2010
NO LOGRARÁS LASTIMARME ("Qui zunihuarálu’ naa"): Poema zapoteco de Víctor terán
copiado de OJARASCA www.jornada.unam.mx
No lograrás lastimarme
Víctor Terán
No lograrás lastimarme.
No quebrantarás mi existencia.
Inmensa es la catedral de luz que me dejaste,
cálida y gozosa.
No quebrantarás mi existencia.
Inmensa es la catedral de luz que me dejaste,
cálida y gozosa.
Aromaste mi existencia largo tiempo.
Me diste a conocer el paraíso
con la tibieza de tu cuerpo desnudo.
Aún tiemblan mis manos al recordar
tus carnosas nalgas.
Aún suspiran mis labios
por tus dos cántaros dulcísimos.
Me diste a conocer el paraíso
con la tibieza de tu cuerpo desnudo.
Aún tiemblan mis manos al recordar
tus carnosas nalgas.
Aún suspiran mis labios
por tus dos cántaros dulcísimos.
Con estos recuerdos ¿cómo sentirme lastimado?
¿Cómo, aun con tu abandono, aborrecerte?
Un mar de peces deslumbrantes me dejaste,
un mar de peces incesantes.
¿Cómo, aun con tu abandono, aborrecerte?
Un mar de peces deslumbrantes me dejaste,
un mar de peces incesantes.
Qui zunihuarálu’ naa
Qui zunihuarálu’ naa.
Qui zaguza diou’ xquendanabane’.
Naro’ba yu’du’ biaani’ bisanaelu’ naa,
nanaadxi’ ne nayeche’.
Qui zaguza diou’ xquendanabane’.
Naro’ba yu’du’ biaani’ bisanaelu’ naa,
nanaadxi’ ne nayeche’.
Xadxípe’ bisindá’naxhilu’ bi stinne’,
xadxipe’ guleezalu’ naa lade ca za
ne xidxaa gudiládilu’.
xadxipe’ guleezalu’ naa lade ca za
ne xidxaa gudiládilu’.
Racaditi ru’ca naya’ guietenala’dxica’
beelaxiaa dxitaxa’nalu’.
Ricaala’dxiru’ guidiruaa’
runi guiropa’ rii dxiñabizu xi’dxu’.
beelaxiaa dxitaxa’nalu’.
Ricaala’dxiru’ guidiruaa’
runi guiropa’ rii dxiñabizu xi’dxu’.
Paraa chigunin’a guendarietenala’dxi’ naa ya’.
Paraa, neca zeú, gácananaladxe’ lii ya’.
Ti nisadó’ benda riaquibiaani’vbisananelu’naa,
ti nisadó’ benda caguite yeche’.
Paraa, neca zeú, gácananaladxe’ lii ya’.
Ti nisadó’ benda riaquibiaani’vbisananelu’naa,
ti nisadó’ benda caguite yeche’.
Víctor Terán, uno de los autores más importantes de la literatura zapoteca contemporánea, nació en Juchitán, Oaxaca, en 1958. Ha publicado Palabras descalzas (1986), Como un sol nuevo (1994), El dolor del abandono (1995), El sueño del flojo (2000) y Las espinas del amor (2003), éste último publicado por la Dirección de Culturas Populares e Indígenas.
Etiquetas:
literatura indígena,
poesía indígena
domingo, 21 de marzo de 2010
DOS POEMAS ZAPOTECOS DE Natalia Toledo
copiado de OJARASCA www.jornada.unam.mx
Na Hermila Limón (Rtoo guidi nisí' ne bipapa xpiaani') Salu' lu nisadó' nexhedxí ne ndaani' bupu xti' guinitilu' guidi la'du' nusiaanda' tu biree la guielulu' ni liibi ti yaga riza'lu nisa. Guenda nazaaca xtiu'ñe ne ñeeda sica ti guiiba' qui ribezadxí guini'tu' ndaani' ti ni bitiee Matisse dxi ma' qué ñuuya' bisiidi laanu sanu lu gui'chi'. Guireeu chisalu' sica ni' riniti ndaani' ti neza die' ne qui ziuu dxi gu'yu' guibigueta'. (Vendedora de limones y loca) Viajar por los mares del silencio volverse nada en la espuma como si el cuerpo no tuviera signo. Los ojos sujetos a una nave y la suerte del equilibrio encontrándose como péndulo en los extremos. Perderse en un cuadro de Matisse que el cielo nos indicó por la forma del papel. Hacer ese viaje como quien se queda en un dibujo y no regresa nunca |
Na Tacha (Rusianda ne raca bidxaa) Chupa neza za guibá' die' guielú na Tacha, Banda' xtibe gucuabi ne chupa guca xpiaani'. Bi yooxho' bitubi labe ra Calvariu ra bidxaabe gúcabe ti bi'cu', ni bininá ca binni gudxibi ladi zaqueca jñaaabe. Guea xiiñibe chupa ni qui ñale laca laabe güebe rini xtica' Guie' batana' na Tacha: nacaca' gaayu' beleguí liibi dxiichi ni jma nadpipa' binibia' ladxidó' guidilade' (Curandera y nahual) Ojos de nubes bicolores inundan las arrugas de na Tacha. La sombra que la dibuja está llena de fisuras y de vocación dual. Los vientos la transforman en el Calvario convirtiéndola en un perro golpeado por sus víctimas y su madre. Tuvo dos hijos que nunca nacieron, ella misma bebió la sangre de su vientre para darle vida a su tótem. Las manos de na Tacha son la pléyade más fuerte que ha conocido el corazón de mi piel. |
Estudio introductorio y selección de Víctor de la Cruz.
Nueva Biblioteca Mexicana, Coordinación de Humanidades.
unam, México, 1999 (Primera edición, 1983).
Natalia Toledo Paz: Nació en Juchitán en 1968.
Escribe poesía en zapoteco y en castellano.
Etiquetas:
literatura indígena,
poesía indígena,
ZAPOTECO
POEMAS MEXICANOS EN LENGUAS RARÁMURI, MIXE, ZAPOTECO Y TOTONACO
copiado de LA JORNADA www.jornada.unam.mx
Poemas mexicanos en lenguas
Mésiko nilúame sewá ‘We ne ‘inóma sewá aminá wasachí jáwame. We’kanátame sewá ne tibúma napu ikí nilú ne neséroma napulegá semá rewélema kéne gawíwalachi. Usánisa makói okwá níima alé sewá jalé e’wéli, jalé kúuchi chí lé ‘á nasítaga leké ‘Echi sewá kó ra’íchali jú, napu o’mána Mésiko ra’icháluwa ra’íchali si’néame relámuli napu ikiná Mésiko rejówe, nawajíga napuikiná epó ayéna chó napuikiná ohké napuikiná rihchítu, napuikiná gomítu o’mána Mésiko nawajía lú. Canción de las flores de México Voy a mirar las flores que se levantan en el campo. Cuidaré las diferentes flores protegeré todas las que haya para que vuelvan hermosos nuestros montes. Serán sesenta y dos especies de flores unas grandes, otras pequeñas, no importa que sean de formas diferentes. Esas flores son los idiomas que se hablan en todo México cantando por las llanuras los idiomas de todos los indígenas que viven en todo México; y por los bosques también en las cañadas y en las riberas cantando por todo México. | |
Dolores Batista (1963-2004) Poeta rarámuri (tarahumara) de Chihuahua | |
| Ka yeh pie’y Ku xëëw kidaknë Kuchëpë’y jatnëp yëh, Yukjotm jäts aamjiotm witity Jäts xjaymiëëtëd. Ku po’iantaakt, Tsap ix míts Jäts x’aaxtukt ka pië’y Madi mtuu mojëp. Ku xiëëny tyaakt, Duún pitsnëdë ixëm jëën Nëy duún ixëm kuma’y, N’its xëëw kiäxjëkomë jaduúk o’k. | |
Las flores del jaguar Cuando se oculta el sol En felino de flores se convierte, Recorre selvas y montañas Para que lo tomes por nagual. Bajo la luz de la luna Observa la bóveda celeste Y descubrirás las flores del jaguar Que cada día guiarán tus pasos. Al presentarse la alborada, Se apagan como la lumbre, Igual que en un sueño nocturno, Y el día nos saluda de nuevo. Martín Rodríguez Arellano Poeta ayuuk (mixe) de Oaxaca | |
| Ti xabú Naya’, neza biga’ rendani ti lari quichi’ cayapani chonna guie’xiña’rini Xti chú nayaca cayua’ ti xabú canda’ naxhi guie’ riele’ ndaani’ nisa Lu gueela nanda’di’ zadxalu’ nisaluna Cabeza’ lii guxhalelu’ lidxilu’ guinaazelu’ ca guie’ di’ guicaalu’ naxhi xticani ne cuidxilu’ naa gaze nia’ lii Ra ma’ cayaba nisa luguialu’ naa zutiide’ xabuca chahuidugá guidabi ladilu’, guichaiquelu’... qui ziuu guendariuba ne guenda rini’
| ||||
Francisco de la Cruz Poeta diidxaza (zapoteco) de Oaxaca | ||||
| Xatamakgnín kiwi Xlakata stakkgoy x’akgán, xlakata mastay xtawakat, xlakata maskgakganán. Wa xpalakata anán xatilinklh kiwi, nimá nimakgalanankgoy, nimá nilismanikgoy lakatunu kakiwín. Tasipanikgonít kxlakgastapukán, tasipanikgonít kxkilhnikán, tasipanikgonít kxtekgankán. Pala kum na’anán akgxkgolh chu xa tlimink sen. nastakgwnankgoy laktsu tawán, namawikgoy xtalakapastakni spun kxakgspún xakaspupulu kilhtamakú.
| ||||
Mixe, Oaxaca |
Estos poemas forman parte de la Antología de poesía en lenguas indígenas, primer tomo de México: diversas lenguas, una sola nación, con una introducción de Miguel León Portilla, publicada por Escritores en lenguas indígenas ac., México, 2008.
"Camino de Nostalgia" de Runachay
Etiquetas:
literatura,
literatura indígena,
MIXE,
poesía indígena,
RARAMURI,
TOTONACO,
ZAPOTECO
martes, 9 de marzo de 2010
POEMA DE NETZAHUALCOYOTL EN NÁHUATL Y ESPAÑOL
tomado de TLACUILOPILO http://tlacuilopilo.blogspot.com/
En el mundo rigen las artes... poema de Netzahualcoyotl
Al menos en el mundo rigen las artes!
Asi lo decreta Nezahualcoyotl.
Acolmiztli Netzahualcoyotl, tlahtoani (portador de la palabra) y poeta de Tetzcoco, Acolhuacan (Actual Texcoco, Estado de Mexico). Su pensamiento filosofica y su brillante sabiduria quedo plasmada en sus poemas, en sus cantos. El poema de Nezahualcoyotl que deseo compartir es un parrafo incluido en el folio 24 r del Romances de los Señores de la Nueva España, recopilados por Pomar y despues estudiados por Angel Maria Garibay Kintana.
Acaso ahora con calma,
y asi ha de ser alla?
Acaso tambien hay calma
alla donde estan los sin cuerpo?
Vayamos...
pero aqui, rige la ley de las flores,
pero aqui, rige la ley del canto,
aqui en la Tierra.
Sed felices,
ataviaos
oh amigos.
In cuix oc no ihuiyan
canon ye yuhcan
Cuix oc no ihuiyan
canon ximohuayan?
Ma tihuiyacan...
yece ye nican
in xochinahuatilo,
yece ye nican
in cuicanahuatilo,
tlalticpac Ehuaya
Xi mocuiltonocan
xi moquimilocan
a in tocnihuan.
Etiquetas:
literatura indígena,
Netzahualcoyotl,
poesía,
poesía indígena
miércoles, 24 de febrero de 2010
POESÍA INDÍGENA QUECHUA
fhfhfh
Poemario Quechua
copiado de http://www.aulaintercultural.org
Poemas en Quechua y Castellano
Por Carlos Mávila
Poemario Quechua Carlos Mávila
Behring-chaka
(Puente de Behring)Kay achikiaq allpakunam katatachkanku,
(Estas tierras amanecientes están temblando,)
supay puni rupaq qallunkuna qispinankupaq
(para que emerjan sus lenguas de ardor infernal)
chay kanchariq uku pachanmanta.
(desde ese su coruscante mundo interior.)Tumpallatam muyukuchkanku:
(Apenas se están moviendo:)
huk watapi huk qimillata,
(una sola cuarta en un año,)
chayna kaptinmi imatapas uyarikunichu,
(por eso no oímos nada,)
chayna kaptinmi imatapas hawanikuchu;
(por eso no vemos nada;)
Chaymantaqa,
(Después de eso,)
kay wira qucham usiayta qallarinqa,
(este océano va a empezar a disminuir,)
ukupi kaq nina qallukunam
(las lenguas de fuego que hay dentro)
tuqiarispa lluksimunqaku,
(van a salir, reventando,)
lliw pachata kuyuchispa,
(haciendo remecer toda la tierra,)
kirispa, tanispa, imatapas mikuspa,
(hiriendo, curando, devorándolo todo,)
kancharispa, imatapas kañaspa.
(resplandeciendo, quemándolo todo.)Chaymantaqa,
(Después de eso,)
kay yakupa ukunpi kaq chakam
(el puente que está dentro de esta agua)
sayarispam lluksimunqa,
(levantándose va a salir,)
wayrakunawan chakirikuspa,
(secándose con los vientos,)
ritikunawan chiriyarispa.
(enfriándose con los hielos.)Chaykunata qawaspanmi, ñuqaykuna,
(Al ver esas cosas, nosotros,)
kay hatu-hatun quchata saruspa,
(pisando este océano inmenso)
ripukusaqku, manaña kutinaykupaq,
(nos vamos a ir, para ya no volver,)
huknin patapi kaq pachakunaman.
(a las tierras de la otra orilla.)Piraq suyawachkanku
(¿Quiénes nos estarán esperando)
chay musuq markakunapi.
(en esas comarcas nuevas?)
Ima simitaraq paykuna rimanku,
(¿Qué idioma hablarán ellos?,)
hayka wataraq chaypi yachachkanku.
(¿cuántos años estarán viviendo allí ya?)Ichapas mana pipas kanman,
(Pero quizá no haya nadie,)
ichapas ñuqallanchis purikusaqku
(talvez caminaremos solos)
mana sarusqa ñankunata.
(por caminos nunca recorridos.)
Chayna kaptinqa,
(Si ello es así,)
ima hatun kaq urqupa umankamam
(a la cumbre de algún cerro que sea grande)
sapallay lluqarusaq;
(me subiré sin nadie;)
wak hananpi kachkaptiyñataq
(y cuando ya esté allá en lo alto)
chaypi kaq Aputam maskamusaq,
(buscaré al Apu que ahí se halla,)
tariruspaymi, aqaywan kukayta
(encontrándolo, mi chicha y mi coca)
sunqunninpa ukumpi winasaq,
(dentro de su corazón las pondré,)
anchata mañakuspa,
(implorando mucho,)
aswanta waqakuspa,
(llorando aún más,)
mana pipas sarukuwankupaq,
(para que nadie nos avasalle,)
mana waynaraq kaspa wañunaykupaq.
(para que no muramos siendo aún jóvenes.)
Takikuspa, kay araskaskata tusukuspa:
(Cantando, bailando este pasacalle:)
"Qakullana ripukusun,
(Vayamos ya, marchémonos)
waitallay, rusallay..."
(mi flor, mi rosa...")Amayá sapallayta saqiruwaychu (Te ruego no me dejes solo)Manam pipas imatapas ninchu;
(Nadie ha dicho cosa alguna;)
lliw wayqukunamantam lluqsichkanku,
(de todas las quebradas están saliendo,)
mana aychayuq tulluntin,
(con sus huesos sin carne,)
chay llapa puriq ayakuna:
(todos esos muertos que caminan:)
mana wañuyninta tukuspa,
(sin culminar su morir,)
qaparispa, waqaspa,
(voceando, sollozando)
tayta mamankunata qayaspa.
(llamando a sus ancestros.)Manachá riqsimuwankuchu. Manachá.
(Puede que no me reconozcan. Puede que no.)
Yuraqtachá uyayta qawachkanku.
(Blanca estarán viendo mi cara.)
Utaq chay ñawin rurunkunapas,
(O talvez los globos de sus ojos,)
kay mana tukuq yana tutamanta, wañurunku.
(en esta negra noche sin fin, han muerto)
Chayna kaptinqa, sapallam purikusaq
(En ese caso, caminaré solo)
kay sasa sasa purina ñanpi.
(en esta senda tan ardua de andar.)
Haykaraq qatarinkichik, yawkuna;
(Cuándo será que se levantarán, ustedes;)
imataraq suyarichkankichik.
(qué será lo que están esperando.)
Allintam rimakuwankichik:
(Tendrán que hablarme con precisión:)
mana imamantapas llakinaypaq,
(para que no tenga pena de ninguna cosa,)mana pitapas tapunaypaq,
(para que no tenga que preguntarle a nadie,)
mana ñuqapas wañunaypaq.
(para que yo no muera también.)Kayman, riki, qamuchkani.
(Aquí, pues, estoy viniendo.)
Uyaykitam hawaita munani,
(Es tu rostro lo que quiero ver,)
sunquykipa takiynintam
(es el canto de tu corazón)
uyariyta munachkani.
(lo que estoy queriendo escuchar.)
Kunan tutam qayamusayki.
(Esta noche voy a llamarte.)
Amayá llanqata suyachiwaichu.
(Te pido no me hagas esperarte en vano.)
Amayá sapallayta saqiruwaychu.
(Te ruego no me dejes solo.)Allqukunas qaparichkanku,(Dicen que los perros están ladrando,)
chay almakunata qawaspa.
(mirando a esas almas.)
Mayqinraq rimariykuwanqa
(Cuál será la que me saludará,)
mayqinraq makinta huykuwanqa.
(cuál será la que me dará su mano.)
Icha awiluykunapas kanman,
(Talvez hasta sean mis abuelos,)
icha mana yachaq panichaykunapas kakunman.
(o mis hermanitas que ya no viven.)
Piraq hamuchkan,
(Quién será quien viene,)
piraq allqukunata mancharichichkan.
(quien estará asustando a los perros.)
Kayllapim suyasaq, mana kuyuspay,
(Aquí mismo esperaré, sin moverme,)kayllapim wañuyniyta sayarichisaq.
(aquí mismo detendré a mi muerte.)Sumaq uyaykitam umaypi qawachkani,
(Estoy viendo tu bello rostro en mi mente,)
miski simiykitam sunquypi uyarichkani.
(es tu dulce hablar lo que oigo en mi corazón.)
Kay tutam qayamusayki.
(Esta noche te voy a llamar.)
Amayá llanqata suyachiwaichu.
(Te pido no me hagas esperarte en vano.)
Amayá sapallayta saqiruwaychu.
(Te ruego no me dejes solo.)Fuente: www.interculturalia.org
(Puente de Behring)
(Estas tierras amanecientes están temblando,)
supay puni rupaq qallunkuna qispinankupaq
(para que emerjan sus lenguas de ardor infernal)
chay kanchariq uku pachanmanta.
(desde ese su coruscante mundo interior.)
(Apenas se están moviendo:)
huk watapi huk qimillata,
(una sola cuarta en un año,)
chayna kaptinmi imatapas uyarikunichu,
(por eso no oímos nada,)
chayna kaptinmi imatapas hawanikuchu;
(por eso no vemos nada;)
Chaymantaqa,
(Después de eso,)
kay wira qucham usiayta qallarinqa,
(este océano va a empezar a disminuir,)
ukupi kaq nina qallukunam
(las lenguas de fuego que hay dentro)
tuqiarispa lluksimunqaku,
(van a salir, reventando,)
lliw pachata kuyuchispa,
(haciendo remecer toda la tierra,)
kirispa, tanispa, imatapas mikuspa,
(hiriendo, curando, devorándolo todo,)
kancharispa, imatapas kañaspa.
(resplandeciendo, quemándolo todo.)
(Después de eso,)
kay yakupa ukunpi kaq chakam
(el puente que está dentro de esta agua)
sayarispam lluksimunqa,
(levantándose va a salir,)
wayrakunawan chakirikuspa,
(secándose con los vientos,)
ritikunawan chiriyarispa.
(enfriándose con los hielos.)
(Al ver esas cosas, nosotros,)
kay hatu-hatun quchata saruspa,
(pisando este océano inmenso)
ripukusaqku, manaña kutinaykupaq,
(nos vamos a ir, para ya no volver,)
huknin patapi kaq pachakunaman.
(a las tierras de la otra orilla.)
(¿Quiénes nos estarán esperando)
chay musuq markakunapi.
(en esas comarcas nuevas?)
Ima simitaraq paykuna rimanku,
(¿Qué idioma hablarán ellos?,)
hayka wataraq chaypi yachachkanku.
(¿cuántos años estarán viviendo allí ya?)
(Pero quizá no haya nadie,)
ichapas ñuqallanchis purikusaqku
(talvez caminaremos solos)
mana sarusqa ñankunata.
(por caminos nunca recorridos.)
Chayna kaptinqa,
(Si ello es así,)
ima hatun kaq urqupa umankamam
(a la cumbre de algún cerro que sea grande)
sapallay lluqarusaq;
(me subiré sin nadie;)
wak hananpi kachkaptiyñataq
(y cuando ya esté allá en lo alto)
chaypi kaq Aputam maskamusaq,
(buscaré al Apu que ahí se halla,)
tariruspaymi, aqaywan kukayta
(encontrándolo, mi chicha y mi coca)
sunqunninpa ukumpi winasaq,
(dentro de su corazón las pondré,)
anchata mañakuspa,
(implorando mucho,)
aswanta waqakuspa,
(llorando aún más,)
mana pipas sarukuwankupaq,
(para que nadie nos avasalle,)
mana waynaraq kaspa wañunaykupaq.
(para que no muramos siendo aún jóvenes.)
Takikuspa, kay araskaskata tusukuspa:
(Cantando, bailando este pasacalle:)
"Qakullana ripukusun,
(Vayamos ya, marchémonos)
waitallay, rusallay..."
(mi flor, mi rosa...")
(Nadie ha dicho cosa alguna;)
lliw wayqukunamantam lluqsichkanku,
(de todas las quebradas están saliendo,)
mana aychayuq tulluntin,
(con sus huesos sin carne,)
chay llapa puriq ayakuna:
(todos esos muertos que caminan:)
mana wañuyninta tukuspa,
(sin culminar su morir,)
qaparispa, waqaspa,
(voceando, sollozando)
tayta mamankunata qayaspa.
(llamando a sus ancestros.)
(Puede que no me reconozcan. Puede que no.)
Yuraqtachá uyayta qawachkanku.
(Blanca estarán viendo mi cara.)
Utaq chay ñawin rurunkunapas,
(O talvez los globos de sus ojos,)
kay mana tukuq yana tutamanta, wañurunku.
(en esta negra noche sin fin, han muerto)
Chayna kaptinqa, sapallam purikusaq
(En ese caso, caminaré solo)
kay sasa sasa purina ñanpi.
(en esta senda tan ardua de andar.)
Haykaraq qatarinkichik, yawkuna;
(Cuándo será que se levantarán, ustedes;)
imataraq suyarichkankichik.
(qué será lo que están esperando.)
Allintam rimakuwankichik:
(Tendrán que hablarme con precisión:)
mana imamantapas llakinaypaq,
(para que no tenga pena de ninguna cosa,)
(para que no tenga que preguntarle a nadie,)
mana ñuqapas wañunaypaq.
(para que yo no muera también.)
(Aquí, pues, estoy viniendo.)
Uyaykitam hawaita munani,
(Es tu rostro lo que quiero ver,)
sunquykipa takiynintam
(es el canto de tu corazón)
uyariyta munachkani.
(lo que estoy queriendo escuchar.)
Kunan tutam qayamusayki.
(Esta noche voy a llamarte.)
Amayá llanqata suyachiwaichu.
(Te pido no me hagas esperarte en vano.)
Amayá sapallayta saqiruwaychu.
(Te ruego no me dejes solo.)
chay almakunata qawaspa.
(mirando a esas almas.)
Mayqinraq rimariykuwanqa
(Cuál será la que me saludará,)
mayqinraq makinta huykuwanqa.
(cuál será la que me dará su mano.)
Icha awiluykunapas kanman,
(Talvez hasta sean mis abuelos,)
icha mana yachaq panichaykunapas kakunman.
(o mis hermanitas que ya no viven.)
Piraq hamuchkan,
(Quién será quien viene,)
piraq allqukunata mancharichichkan.
(quien estará asustando a los perros.)
Kayllapim suyasaq, mana kuyuspay,
(Aquí mismo esperaré, sin moverme,)
(aquí mismo detendré a mi muerte.)
(Estoy viendo tu bello rostro en mi mente,)
miski simiykitam sunquypi uyarichkani.
(es tu dulce hablar lo que oigo en mi corazón.)
Kay tutam qayamusayki.
(Esta noche te voy a llamar.)
Amayá llanqata suyachiwaichu.
(Te pido no me hagas esperarte en vano.)
Amayá sapallayta saqiruwaychu.
(Te ruego no me dejes solo.)
Etiquetas:
literatura indígena,
poesía indígena
viernes, 22 de enero de 2010
POEMA RARÁMURI
copiado de www.esmexico.com
Sinibí rawé náta bí
chí ne wiká alé
Kípu ne wiká alé
chí legá ne najtétima
Kámi ne siméa alé
Sinibí náta bí...
Ahi! Pé basachí nísa ruwée lé
chipawí má, chulugí ké lé!
Ro' lólisi Batista
Todo el día pienso
qué voy a hacer,
cuánto debo,
cómo voy a pagarlo,
a dónde iré a dar.
todo el día pienso...
¡Ay, es mejor ser un coyote,
una ardilla, un pájaro!
Etiquetas:
poesía indígena
Suscribirse a:
Entradas (Atom)
