HOLA, DISFRUTA DE DIFERENTES MANERAS TU PÁGINA DE "LA UNIDAD MORELOS":
Mostrando las entradas con la etiqueta literatura indígena. Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas con la etiqueta literatura indígena. Mostrar todas las entradas

martes, 19 de noviembre de 2013

DIÁLOGO DE LOS ANIMALES Y LAS COSAS: Literatura indígena mexicana zoque, zapoteco, tlapaneco, amuzgo



Diálogo de los animales y las cosas

Entre naguales, coyotes tramposos y cuervos chocarreros, mitos de origen y fábulas morales, memoria colectiva y escritura personal, comunión con la naturaleza y perplejidad ante los retos de la intemperie, en las cosas, la vegetación y las bestias hay chulel,
alma. Tal horizonte conceptual lo comparten todos los pueblos indígenas de América. Un mundo de riqueza expresiva, sabiduría indestructible y humorística, lírica, mágica, donde hablan seres que, a veces, se pasan de vivos.
El sapo y el venado (zoque)
Había un sapo que vivía en un pantano. Mientras estaba desayu­nando su comida favorita —el excre­mento— pasó corriendo un venado; éste, al verlo, se detuvo y pensó: “Qué tonto es el sapo, está feliz comiendo pura porquería”. Eso pensó el venado, después se retiró a toda velocidad para buscar hierbas tiernas para comer.
Al atardecer el venado regresó nue­vamente al pantano y encontró al sapo comiendo lo mismo. El venado dijo para sí: “Qué tonto es el sapo”, y se alejó a toda velocidad. Así transcurrieron los días hasta que, en cierta ocasión, el venado le dijo al sapo:“Oye sapo,por qué no cambias de lugar y de comida; anda, ven conmigo a buscar otras tierras y comidas diferentes”. El sapo no le con­testó al venado. Cada vez que el venado pasaba por el pantano le decía lo mismo al sapo.
Cierto día el sapo no aguantó más y le respondió al venado: “Sabes venado, yo no sé por qué te alejas tanto a buscar comida si siempre comes lo mismo”. El venado permaneció unos segundos en silencio, después le respondió al sapo: “Es cierto lo que dices, pero a mí me gusta conocer nuevos lugares, correr a campo traviesa.Yo soy muy hábil y veloz, corro y salto muy alto. Qué te parece si jugamos una carrera para ve quién es el mejor”. El sapo dijo: “Está bien, acepto. Ya veremos quién es el mejor”. El vena­do le respondió: “Seguro que yo soy el mejor”. El venado dijo esto porque el sapo era gordito y panzón ya que nunca se movía de su lugar.
Inmediatamente empezaron a pre­parar la competencia. Invitaron a todos los animales del monte: a las hormigas y chapulines; estos, a su vez, invitaron a los gusanos y los gusanos invitaron a los zopilotes y los zopilotes invitaron a los lobos, que eran sus parientes, y los lobos invitaron a los tigres y los tigres invitaron a los leones. Total que todo mundo estaba invitado a presenciar la competencia entre el sapo y el vena­do. Por fin llegó el día esperado. Los competidores tenían que correr siete tramos, cada tramo era una meta. Los competidores se pusieron en posición para iniciar la carrera y el águila dio el banderazo de salida.
El venado salió disparado como rayo, pero cuando llegó a la primera meta el sapo ya se encontraba ahí, salió corrien­do hacia la segunda meta y el sapo ya se le había adelantado, y así corrieron los siete tramos y el sapo siempre ga­naba. En el último tramo el venado se cansó mucho y de tanto esfuerzo que hizo cayó muerto; el venado nunca supo cómo el sapo, siendo tan lento por su gordura, le ganó. Pero el sapo era un animal muy astuto, él sabía que no le podía ganar al venado, por eso invitó a su familia para que lo ayudaran en la competencia, colocó a cada uno de sus parientes en las metas. De tal manera que cuando el venado llegaba a la meta, sus parientes ya estaban ahí y como to­dos los sapos se parecen el venado no se dio cuenta del engaño. Así es como ganó el sapo o, mejor dicho, como gana­ron los sapos.
Una vez que murió el venado, todos los animales se reunieron en torno a él para despedazarlo y comérselo; el sapo comió el excremento del venado y las hormigas bebieron la sangre. Todos los animales comieron, cantaron y bailaron alrededor del muerto. Los sapos no de­jaron de bailar y cantar. Por esta razón actualmente el venado vive en el mon­te y corre siete veces cuando lo van a cazar y siempre regresa al mismo lugar. El venado odia al sapo y lo aplasta cuando lo encuentra, y el sapo siempre vive en los pantanos y se la pasa comiendo excremento por tramposo. El sapo por miedo no sale de día, sólo camina de noche.
Narrado por María Sánchez Álvarez,
Nuevo Francisco León, Ocosingo, Chiapas.
 
Incendio/guendaria’qui’
(zapoteco del istmo)
Esteban Ríos Cruz
El alba
extiende su mantel rojo.
Canto de zanates.
El epazote y el cordoncillo
se saludan con la brisa.
En el patio, los chicozapotes
duermen a pierna suelta.
El sol, como un niño travieso, se encarama
en la figura pálida del ciruelo.
Siedo’ye’
ruchiaa larigueta ziñá xti’.
Roonda bigose.
Yagabiti ne ye’daana
Rudí’ca diuxi ne binisa.
Lo layú yoo, ca guendadxiña
nisiaasica nuchiaa niaaca.
Ubidxa, sica ti ba’du’ nadxi’ña’,
dxi’ba’
lo ti yagabiadxi naguchi
El pájaro caballero y el pavorreal (me’pha a, o tlapaneco)
Recogido por
Abad Carasco
En aquel tiempo el pavorreal
era un pájaro muy feo y el caballero*
era bastante bello; era el
más bonito de todas las aves.
Una vez que hubo una fiesta entre
los pájaros, el pavorreal no quería
asistir porque le daba pena su
mal vestido. Entonces se le ocurrió
una excelente idea: pedir prestado
un traje. Empezó a ver a todos los
pájaros para decidir a quién pedirle
prestada su vestimenta. Vio que
era el pájaro caballero el que tenía
el traje más bonito. Entonces llegó
con el pájaro caballero y le dijo:
–Amigo caballero, vengo a pedirte
un favor bastante grande; por tu
belleza no soy digno ni de acercarme
a ti.
–¿Y qué favor quieres que te
haga?— preguntó el caballero.
–Quiero que me prestes tu traje
para asistir a una fiesta. Lo quiero
sólo por hoy y te lo traigo tan
pronto termine la fiesta. Te prometo
que lo voy a cuidar mucho.
–¿Y yo qué me pondré?— preguntó
el caballero.
–Yo, mientras , te presto mi ropa.
Ante la insistencia del pavorreal,
el caballero le prestó su
ropa sin desconfianza, pero aquél
jamás regresó. Huyó con la ropa
del caballero.
Desde entonces, el pavorreal
quedó bonito con la ropa del caballero,
mientras que éste se puso
feo. Por eso no sale de día, sólo
de noche, porque le da pena traer
ropa del pavorrreal, y por eso tampoco
hay pavorreales donde viven
los caballeros.
*Caballero: ave nocturna, también conocida
como tapacaminos o cubrecaminos.
Tintas; Atziri Carranza
Cuento de las tres cosas/ ñomndáa, Cwentoo’ ndye ‘nan
(ñomndáa, O amuzgo)
Aurora de Jesús Cruz,de Xochistlahuaca (Suljaa’), Guerrero
Un día, la mesa organizó una
reunión a la que invitó a la silla y
a las piedras del fogón. Los tres se reunieron
en la cocina, le pidió al perro
que fuera por ellos porque no podían
llegar por sí solos.
Cuando se reunieron, tomó primero
la palabra la mesa.
–Yo los cité aquí para que veamos
qué hacer con esta mala vida que llevamos.
Yo sufro mucho, muchas cosas
ponen en mi espalda, nadie me da de
comer, sólo me ocupan para cargar la
comida, sólo los cuatro dueños comen
bien.
Cuando empezó a hablar, la silla dijo:
–A mí también me pasa lo mismo
que a tí, yo siento bien cómo se me va
haciendo pesada la carga mientras están
comiendo nuestros dueños y se van
acabando la comida que tú cargas.
Contestó la piedra del fogón:
–Ustedes no la pasan tan mal, nosotros
sí sufrimos mucho, casi casi nos
morimos cuando nos ponen el sombrero
ancho en nuestras cabezas, nos
empiezan a echar lumbre y nos empezamos
a quemar bien feo, luego tiene
que pasar mucho tiempo para que nos
compongamos.
Al escucharlos contestaron las leñas:
–Ya dejen de estarse quejando de su
destino y acéptenlo, eso no es nada en
comparación de lo que nosotros sufrimos.
Nosotros realmente nos morimos
cuando nos queman y nos transformamos
en cenizas, pero no nos estamos
quejando.
Cwii xuee meisa s’aan jumta ñequio
sula, ñequio ljo’ tei’chom,
ndyena tjmndyenanaquii’ caseina, ndo’
tsán na ñetjacachuu joona, catsue’ ee
xocandaa nnc’oochen nquieena.

Jnda na tjomndyena, quiajo’ts’an na to
‘jndyee matseinein meisa. Matso meisa.
Ja l’ue ts’oo nya na nntiaaya nawi’ na
cwitjoo n e ja jeen wi’ matjon jeen jndye
‘nan cwintyjo naxan ‘a saa tj’anan ‘ñeen
nñequiaa chjoowi’ na lcwaa’ a tomti na
machoya nantquie, ñequiee nn’an na ‘
naan ja jeenya cwicwa’na.
Quia’ t’oo sula maatsoom mati ja macwe’
laa’ti’ matjon, janntyjii ntyjiichan
wjawijaa’ñe ts’an na ‘naa n ja choya
jom xje nna macwaan ‘an ndo’ ‘u wyandyaan
dyu’ xjen’ñeen cwjandyue nantquie
na ntyjo nacjo’.T’oo ljoo’_tei’chom
je’cwiluena ‘o xen ndya’ ya na cwe’ laa’ti
cwi tjom’yo’ ja t’manti na wi’ cwint’iaaya
ncue ncuee cwjaa ñ’aa nya ee xjen na
nntiom ts’an tjan xjen na nntiom ts’an
tjanxjen tmein nquaa nya xjen’ ñeen
mana njñom ts’an chom nacjeen tjxqueen’
neen mana nntseicona’.
Ja cwajndii cwicondyo cwileiweendyo
xeen jnda jeen yo wjaco’ya nnda’na’
ja. Quia jo’ jla’ xuaa n’ oomteincwe,
jluena ‘o xen ndya’ ya na cwe’ laa’iti
cwitjom’yo ja mana cwjaa ya na qui’
na cwindye’ ntjoo nya, ee ja cwicondyo
a, ñ’aa n ya mana matseicwa quen ‘na’
tsquie ja
Zoque: Mitos, cuentos y creencias zoques, de José Luis Sulvarán López (editor y compilador). Universidad Intercultural de Chiapas, San Cristóbal de las Casas, 2007.
Amuzgo: Antología de cuentos indígenas de Guerrero, compilado por Rosa Román Lagunas. Consejo Nacional para la Cultura y las Artes, México, 2007.
Zapoteco del Istmo: Palabras germinadas/Ca diidxa’ guchendú, de Esteban Ríos Cruz. Serie Literatura Indígena Contemporánea, Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas, México, 2008.
Me’pha a: Relatos tlapanecos/Ajngáa me’pha a, Lenguas de México, número 13, Dirección General de Culturas Populares, México, 1995.

jueves, 28 de marzo de 2013

CUENTO EN NÁHUATL DE MICHOACÁN: "In Lacal Hual Quincajcahuac Ixolomes (el hombre que abandonó a sus hijos)


copiado de http://www-01.sil.org/mexico


In Lacal Hual
Quincajcahuac
Ixolomes

Gabriel Flores















Náhuatl de Michoacán

Segunda edición
(versión electrónica)
Publicado por el
Instituto Lingüístico de Verano, A.C.
Apartado postal 22067
14000 Tlalpan, D.F., México
Tel. 5573-2024
2009
Este cuento relatado en el mexicano de Michoacán
trata de un señor con muchos hijos, que se fue con algunos
de ellos a buscar miel silvestre. Mientras estaban jugando,
los abandonó en el bosque y regresó solo a su casa, en
donde le mintió a su esposa sobre este hecho. Después se
arrepintió y lloró amargamente. Así termina el cuento.
Investigador lingüístico: Guillermo Sischo H.
Anteriormente publicado por el Instituto Lingüístico de Verano,
A.C. en coordinación con la Secretaría de Educación Pública a
través de la Dirección General de Educación Extraescolar en el
Medio Indígena, México, D.F. 1973
http://www.sil.org/mexico/nahuatl/micho
acan/L203-HijosAbandonados-ncl.htm
El hombre que abandonó a sus hijos
Náhuatl de Michoacán y español (ncl)
Primera edición 1973 .4C
Segunda edición 2009 (versión
electrónica)
© 2009 por el Instituto Lingüístico de Verano, A.C.
Derechos reservados conforme a la ley.
Esta obra puede reproducirse con fines no lucrativos.

In Lacal Hual Quincajcahuac Ixolomes

Nimitzlaquetzilía je cuento de se
abuelito ca ifamilia.
Cataya je abuelito quimpiaya míac
ixolomes. Cuaquín quinmilic:
—Huajtzinco tiasqui pan néculi nepa
pin loma verde.
Huan quinanquilijque ome ixolomes, se
cataya ixuiyito, quilic:










—Sí, sí, Tata, tiyahuilo pan néculi
mosta.
—Cuaquín —quil—, tel mocni ma
quichía buena hora bastimento, huan tel
tictzayana cuahuil para tiquihuicalo ca
yojque bastimento pin cuajlan capic tialo
pan néculi. Huan cuando tihualajtihualalo,
ya annejtzajtzilía. Nepa anlejcúa je cuahuil
punta pin ramas umpa. Mientras umpa
amhuanten anmahuiltitica, ya nel ya
annimitzcaquis capa ninejnemi.
Oc se tonali, pues, yaje pan néculi pin
cuajlan. Umpa, pues, in abuelito uyac
quitemuc néculi, quincahuac ixolomes
mahuiltiticate punta pan se cuahuil. Huan
mientras yihual quinuixtitataya je néculi,
cuaquinon ya quincaquic ya tzajtzijque:
—¡Tatá, Tatá, xihuala, nican ticate!










In abuelito mocahuac mochixtataya
siempre yihual buen ratito, ya yajmo
quincaquiaya, quijtuc últimamente: “Ma
niquincajcahua noxolomes, ma nía pa
nuchan nel, nepa nicpía len nicchías.
Yehuanten umpa ma mocajcahuacan, ma
quincua in oso neculero”.

DÉ CLIC EN "Más información" Y LEA TEXTO COMPLETO:

viernes, 11 de enero de 2013

LOS SIETE SUEÑOS: Cuentos mayas de Feliciano Sánchez Chan (español/maya)


copiado de OJARASCA   http://www.jornada.unam.mx

Los siete sueños   
Feliciano Sánchez Chan
 
Sueño primero
(El origen) Soy la Ceiba Sagrada
donde penden tus hijos madre,
si los reclamas a ti
antes que sus granos sazonen.
Soy la vértebra que une
las trece capas del cielo
y los nueve niveles del inframundo
donde transitan los espíritus.
Soy los senos de tu hija, madre
donde amamanta el anciano
que riega sus canas
en los cuatro rumbos
del universo,
y camina desnudo
por tus cielos
para que lo arropes
con tus lágrimas
A mí encomendaste
la vida de tus hijos, madre
en mi tronco se ve
la marca de sus pies.
Soy la Ceiba,
soy la Ceiba Sagrada.
YÁAX WAYAK'
(U káajbal) Teen le kili'ich X-ya'ache'
tu'ux ku ch'uytal a paalal
wa ka bisiko'ob ta wiknal
ma'ayli' k'anak
u yi'ijo'obo'o in na'.
Teen a baakel nupik
óoxlajun u yáalal ka'an
yetel bolon u yáalal metnal
tu'ux ku xíimbal pixano'ob.
Teen u yiim a x-lóo'bayan aal
tu'ux ku chu'uch le nuxib
ku jayik u sakil u pool
tu kanti'itzil yóok'ol kaab,
yetel ku xíimbal chaknuul
ta ka'anil ti'al ka' a búukt
yetel u ja'il a wicho'ob
Ti' teen a k'ubeetmaj
u kuxtal a paalal in na',
ti' yaan u pe'echak'o'ob tin nak'e'
teen X-ya'axche'
teen kili'ich X-ya'axche'.

DÉ CLIC EN "Más información" PARA LEER TODOS LOS CUENTOS:

martes, 11 de diciembre de 2012

CUENTO NÁHUATL DE GUERRERO: Sen Tototl Ketoch niman on Pichon


copiado de INSTITUTO LINGÏSTICO DE VERANO   http://www.sil.org/mexico

Sen Tototl Ketoch niman on Pichon

Sen Tototl Ketoch niman on Pichon

 
El pájaro carpintero y el pichón

Nemechtlajtlajtowilis ikwento sen tototl ketoch.
Voy a contarles el cuento del pichón y el pájaro carpintero
In tototl ketoch sen tlatsotsonketl niman sanoyej kwelita yas kampa ilwipan para tlatsotsonas. Niman yejwa sanoyej pinawaya pampa on itlaken sanoyej teajman icolor.
El pájaro carpintero era un músico y acostumbraba ir a tocar a todas las fiestas. Pero le daba pena porque su ropa era de un color muy triste.
Yejwa ika se tonajli okijlij on tototl pichon:
Por eso le dijo un día al pichón:
—¿Tlenika xtinechtlanejtia on motlaken para nikonakis? pampa itlachalis notlaken sanoyej teajman niman nipinawa. Nipinawa pampa nejwa nochipa niaw nontlatsotsona kampa ilwimej. Se favor nimitstlajtlanilia. Xnechtlanejti para niktlalis aman tlayowa pampa yejwa on motlaken sanoyej kwakwaltsin.
—¿Por qué no me presta su traje para ponérmelo? El color del mío es muy triste y me da pena, porque yo siempre voy a tocar a las fiestas. Por favor, le suplico que me lo preste para ponérmelo esta noche, pues el es muy bonito.
Kemaj on pichon okijlij:
Entonces el pichón le contestó:
—Ka, xtimitstlanejtis pampa san yejwa in notlaken nikpiya.
—No, no se lo prestaré, porque es el único traje que tengo.
Niman on ketoch más kitlajtlaniaya, kiliyaya:
Pero el carpintero insistío, diciéndole:
—Xnechtlanejti san para in yowali.
—Préstemelo; es nada más por una noche.
Okijtoj on pichon:
El pichón contestó:
—Ka, xtimitstlanejtis pampa sanoyej nipinawas tla nikistinemis tetsotsoltik.
—No, no se lo daré, porque me dar vergüenza andar desnudo.
Okijtoj yejwa on tototl ketoch:
El pájaro carpintero dijo:
—Ma ka mitsamamana yejwa on. Nejwa timitstlanejtis notlaken para tiktlalis san aman in yowali.
—No se preocupe por eso. Yo le presto mi traje para que se lo ponga. Es solamente por esta noche.
Okijtoj on pichon:
El pichón dijo:
—Kwajli.
—Bueno.
Ijkon okitlanejtij itlaken on ketoch, niman on pichon okitlalij itlaken on tototl ketoch.
Así que, le prestó su traje al carpintero y él se puso el traje del carpintero.
Kemaj okijtoj on pichon:
Entonces el pichón dijo:
—¡Ah, ah! motlaken tlakaj xkwakwaltsin, niman tlakaj tetsayanki.
—¡Oh, oh! su traje está muy feo, y además está roto.
Niman on ketoch okijlij:
Pero el carpintero insistió, y le dijo:
—San aman in yowali nikneki niktekipanoltis motlaken, niman mostla nimitsmakas. Ya nia. Aman ya hora para nias kampa mijtotia pampa nejwa nienkargado. Nejwa niktsotsona yejwa on tambor.
—Solamente por esta noche quiero usar su traje y mañana se lo devuelvo. Ya me voy, porque es hora de irme al baile. Yo soy el encargado. Yo soy quien toca la caja.
Kemaj on ketoch oyaj, niman yejwa on pichon ompa omoka ipan on yowali.
Así que, el carpintero se fue y el pichón se quedó allí esa noche.
Ipan okse tonajli on pichon kichixtikatka ma walmokwepati on tototl ketoch. Okichix miyek tiempo niman on tototl ketoch xkeman owalmokwepato. Kemaj on pichon opew choka chikawak. Sanoyej apismikia niman xoweliya yawis kontejtemos itlakwal pampa on tlakentli yejwan okitlalij tetsayanki niman yejwa pinawas tla ijkon kitiliskej. Yejwa ika sa no ompa omoka. Xkanaj oyaj. Yejwa ochokak se yowali pampa on tototl ketoch xkeman okikwepilij yejwa on itlaken.
Al día siguiente el pichón estuvo esperando el regreso del pájaro carpintero. Esperó mucho tiempo, pero el carpintero no apareció. Entonces el pichón se puso a llorar a gritos, porque tenía hambre y no podía ir a buscar su comida, pues el traje que llevaba puesto estaba roto y le daba pena que lo vieran así. Por eso se quedó allí mismo y lloró toda la noche, porque el carpintero no regresó nunca con su traje.
Ijkon on pichon okitak ika xkeman kwajli tikintlanetis tlen mowaxka on yejwan xtikinmixmati.
Así fue como el pichón aprendió que nunca es bueno prestar cosas a las personas sin antes conocerlas bien.
Ijkon tlami in kwento.
Así es como termina este cuento.

CUENTO NÁHUATL DE GUERRERO: On Tlakatl Iwan on Atemitl/ El hombre y el piojo


copiado de INSTITUO LINGÜISTICO DE VERANO  http://www.sil.org/mexico/

On Tlakatl Iwan on Atemitl


On Tlakatl Iwan on Atemitl
Celerino Loranca Sánchez

 
El hombre y el piojo

Celerino Loranca Sánchez

Se tlakatl okipix se atemitl. Yejwa okijtoj:
Un hombre tenía un piojo, y se dijo a sí mismo:
—Nikalaktis on atemitl ijtik sen botella niman niktomawas. Niman tla yoniktomaw nikxipewas, niman ika on itlaken nikchijchiwas notampoltsin pampa sanoyej nikwelita. Kemaj melawak okichijchiw itampoltsin. Niman sanoyej kwaltsin okixtij. Niman on itampoltsin okitsotsonato kampa ilwipan. Ompa on tlakamej okwelkakilijkej, niman opew kitlajtoltiaj:
—Voy a meter este piojo en una botella y lo voy a engordar. Y ya que lo engorde, lo voy a pelar y con su piel me voy a hacer un tambor, porque los tambores me gustan mucho. Y realmente hizo después un tambor y lo hizo muy bonito. Entonces llevó su tambor a una fiesta y lo estuvo tocando. Como a la gente le gustó mucho su sonido, le comenzaron a preguntar:
—¿Tlen, yolkatl itlaken on yejwan ika otikchijchi on motampoltsin?
—¿De qué animal es la piel con que hiciste tu tambor?
Niman yejwa okimijlij:
—On yolkatl sanoyej weyi yolkatl.
Y él les contestó:
—El animal que usé para hacer mi tambor es un gran animal.
In okijtoj pampa xkinekiya kimijlis on tlen melawak. Niman sanoyej opew kitlajtoltiaj, okimijlij ika on itlaken on atemitl. Niman yejwa okimijlij:
Esto les contestó porque no quería decir la verdad. Pero como le preguntaron mucho, les tuvo que decir que era piel de un piojo. Les dijo además:
—In sanoyej kwajli para ika nankichijchiwaskej nemotampoltsin. Achtopa xkalaktikan ijtik sen botella, niman xtlakwaltikan sanoyej hasta kampa ma tomawi. Niman tla yotomaw xxipewakan. Niman ika on itlakentsin xchijchiwakan nemotampoltsin.
—Su piel es muy buena para hacer tambores. Primero métanlo en una botella y denle de comer mucho hasta que engorde. Cuando ya esté gordo, pélenlo y con su piel van a poder hacer su tambor.
Niman on tlakamej okijlijkej:
—Ma timitskowilikan motampoltsin, niman tejwa okse tikchijchiwas.
Entonces esas personas le dijeron:
—Véndenos tu tambor y te vuelves a hacer otro.
Niman yejwa okiminnamakiltij sanoyej patiyo. Yejwa okajkayajkej pampa xok keman okinextij okse itampoltsin yejwan kwaltsin ken on yejwan kipiyaya. Ijkon tej, tlami ikwento on tlakatl niman on atemitl.
Y él si se los vendió, y muy caro. Pero lo habían engañado, porque ya nunca pudo hacer otro tambor tan bonito como el que tenía. Así es como termina este cuento del hombre y el piojo

sábado, 8 de septiembre de 2012

MUERTE DE CÖIMAXP: Cuento en lengua SERI . Lliteratura en lenguas indígenas de México


copiado de INSTITUTO LINGÜISTICO DE VERANO  http://www.sil.org


Muerte de Cöimaxp (seri)
Jesús Morales, tiix oahiha

La Muerte de Cöimaxp

 
The Death of Cöimaxp



Cöimaxp quij xica hast ano coii Coftecöl iti coii coi zo haaha. Cmique caiiha xo quisiliha. Hamazaj quih hax quih an ihiip quih hant zo cötiijmax ipac ac iti tiijx ionam itani cah toc cötiij yoque.
F006-muerte1.gif
Ox tpactama Coftecöl hipcap iti toii íi toc cöcoiiha xo itaaaxoj ziix hast iizx ano coom cah imiiitoj. Xapoo quih mos imiiitoj xo mos iteemetma tojocam hast ihmaa himcap iqui mitoij. Hast com tyeeno hoox hant toomma taax hant xepe imac quiij xahxaii hast hipquijo haaha xo xtaasi itmis iti yiij. Xica hast ano coii quih xtaasi hapee iyoii. Taax iti toii xica tacom imiiitoj. Xapoo quih mos imiiitoj. Taax iti toii ziix hast iizx ano coom quih caacoj quih haquix tiihx hax yapolo taax coof coopol yopah. Taax iti toii iiitoj iti hant quih ihmaa cap cösiifp tama ox xah yee zo toc cötiij:
—Coftecöl himcap cöhasitoij poho. Hant haa miifp. Cöhasitoij poho—xah mee.
Ox impactatax hascaaj quih tomcoj cöquiihihi toc cömomat. Ox tpactama xepe timoca imaait. Xapoo coi anxö itacötoj itahasjoj toc cömomat. Hascam quih iij com tazo ticom heme tazo quih cöititaaima iti yaii.
Haa mihat iti hast cap iicx cah iscaaaj tama xepe quih ipot com tanojma ox xah mee:
—Ziix ccam caacojih haa ntxoa! Asjoj asjoj!—ox xah yee.
Ox tpactama xica coi yeen iicp quiij ziix cmique caii Oficj Coil hapah quih yeen iicp tiij toc cötiijma hacat cooxp caacoj timoca xica tamocat ano tafp iixl cah itexl itahit toc cöyiihtim. Cöimaxp com taax quicot toom hacx cmiihiha.
F006-muerte2.gif
Ox tpactama ziix cmique caii Oficj Coil tintica itcailma iqui impanzx xah mimoz xo quihaha. Canoaa quiha hapah quihiha taaxo cöquihaha yax ixöt quih caacoj hipcom cömiifp xo ixöt hipcom cöitacoxot yoque. Haaco tamama aama. Poixajta ox impactaha
Ox tpactama iqui ipanzx cah Coftecöl Iifa hapah quih haa miip. Tiix xnai iicp it taax contitat haxoj hant cötemema cöihitaai ac iti toom itcmaiix xica coi hamac ititlamma hamcaaxat quih itsii itcmaiix hax hapxo toom toc coyom. Toc cöihom iti ixaap toocjma hax hanto tfiima hant izeecp himcac hast z iicp miip. Hastojicöla impah. Iicp ac iicp mota toc cömoya. Haa mota yipon. Ziix ccam caacoj xepe quih ano quiih quih haa mota. Hapx toomx cooxnijo hax tahii hax ta haa moya.
Ox tpactama ziix ticom ittii hapx itacl hipcomo iti toom toc cotom ittii hax hamaco isoj iqui yocaaij. Ox ipacta iti cmaax ziix timoca cöipaho cömoya xah teeye.
Ox tpactama ziix timoca cöipaho cömotama cmaax iqui isoj itcaaij cmaax hoox iqui tyeeno toc coyom. Haa miha cah ziix com hoox cötoomtxö iyaai cah cöyoofp. Cötafp hax ta xica coi taax iti toii pte tafp hanso pte tfitimma xepe quih hant quih iti imahimej. Taax iti itahimej cmaax hant yoohca.
Ox tpactama hascam com mos halx coleequíi itafitlam taax iti toii hast cap iti toii ihooctam ihooctam iti hacat cooxp caacoj com iyoocö ziix tahac cömoca quih. Ziix hast iizx ano coom xahxaiihi toc cömoya. Toc cömota ziix com iyoocö. Itacö itaxi mos hant iicp miha taax iqui tiin hapx toomx ox mee ox ihe cah hipi hant iicp miha tahac contita toii ntiya.
F006-muerte3.gif
Taaxo cötpactama cmaax hascam com xepe an itacmolca cmaax hant quij hizac cöitafailcam xica quih quiistox quih hipi iha ocoaj quih haa toii tatxo haa toiima taax iqui iyofailcam. Pajii hapah quih iicp taax comcaac quih iti moii. Pajii hantipzx quih taacoj haa ntiya. Taax ano moiitim.
Ox tpactama tahaco cöipacta iti cmaax ano tazcam ox xah yaza:
—Hascaaj quih comcaac quih cötiiho hacx immiihtoj.
Ox impacta taax iti Cöimaxp hapah quih iti hacx cöyomiih ziix quisil quih. Taax iti cöihiyatiha Cöimaxp com hacx cöimiih ac cöizaxö ac.
DÉ CLIC EN "Más información" Y LEA CUENTO EN ESPAÑOL E INGLÉS:

domingo, 19 de agosto de 2012

SILENCIO/CHANTEL: poema en tzotzil de Manuel Bolom Pale



SILENCIO/CHANTEL

Manuel Bolom Pale

I 
K’alal muto xi ane,
K’alal mu to jta xnichimaj jkuxlejale k’uxun.
Laj snak’batel jvaech ti ik’e.
Tsjovijes jnopbenal ak’obal mutetik,
tsjax batel pamlej ch’ich’etik;
ta yanal te’etik nochajtik ik’al pepen
kats’al ti snuk’ ch’ul k’in
mu snabe sventail ti ak’obale,
tsabe smelolal ti ak’obale.
II
Mol bochte’un jlajes sk’uxul o’ntonal,
chivay ti sna ob snopelal,
ti skeval k’ak’al jmeyoj jba chivachaj.

Chka’i sts’ijts’un ti ts’unune
tspukbe stanil balumil.
Ta yut jsat
xta’et jun tse’ej
yu’un tsk’ixna ti sti’ kee
xchi’uk skevta ch’ul ak’obal.
III
BAK’INTIK
A’laj jchanbe ak’obal ti ch’anetele.
Oy yantik belta ti jvol k’opetik,
ta jal xchi’uk svolil k’ux o’ntonal
ja’ spixob koltak.
Li’ oyun xchi’uk spixjol kuxlejal,
ti jmak jba ta k’ak’al
sme’onal jkuxlejal.

Estoy adolorido antes de nacer,
antes de respirar la vida.
El viento ahuyentó mis sueños
Hay pájaros nocturnos que confunden mi memoria,
sobre tierra rocían charcos de sangre;
mariposas negras sobre hojas secas
con rituales se anudan en la garganta,
descifran los signos de la noche.
 
II
Soy roble que destruye nostalgias
duermo en telarañas de memoria,
en luz del día sueño abrazado.

Escucho el susurro del colibrí
que agita sus partículas de polvo.
Al fondo de mis ojos
se ensancha una sonrisa
que abraza mis labios
y alumbra mi noche sagrada.
III
A veces
Imita la noche a guardar silencio.
A veces hilo palabras,
tejo con la madeja de dolor
el abrigo de mis retoños
Aquí estoy con el sombrero de la vida,
tapándome del sol de la indiferencia.

Manuel Bolom Pale nació en 1979 en Jocosic, municipio de Huixtán, Chiapas. Psicólogo social, poeta y escritor tzotzil, autor del libro K’anel: Funciones y representaciones en Huixtán, así como cuentos, ensayos y poemarios que han recibido diversas distinciones estatales. “Silencio” aparece en la antología bilingüe tzeltal y tzotzil/ castellano Silencio sin frontera, Centro Estatal de Lenguas, Artes y Literatura Indígenas (Celali), San Cristóbal de las Casas, 2011, con prólogo de Marceal Méndez.

domingo, 29 de julio de 2012

CUENTO EN LENGUA SERI: Oot quih conteetxyat quih cöiscaao ac (El coyote y el pinacate)



“OOT QUIH CONTEETXYAT QUIH CÖISCAAO AC”
(Seri)
Conteetxyat quij haaho com iti tiij toc cöquiijiha. Oot timoca mos haaho timoca itaao toc cömocaha.
Ziix quij cöiifp cah hant iqui xah itoocta ox xah itai yoque;
— Hihamiigo ¿az iscasiiijimya hizaax cötiiijaha?
Hihamiigo ihpocaao xoque — ox itai yoque.
Ox tpactama conteetxyat quij ox tee yoque:
— Mmmm. He ziixo zo casiijim xahxaii hiz cohpyiij — ox tee yoque.
Ox tpactama oot quij ox xah itai yoque:
— ¿Azj iscacatimayaha? — ox tee yoque.
Ox tpactama conteetxyat quij ox itai yoque:
— Cooza hant ipot coii hiza toiima he taax cquecölihi hiz cohpmiij — ox tee yoque.
Ox tpactama oot quij ox tee yoque:
— Hihamiigo ¿zo tooza? Yaza quih impoaax he cmesxö — ox tee yoque.
Ox teema conteetxyat quij ox tee yoque:
— Ihahi. ¿Taax ziixah z isahii queeya? ¿Taax ziix az hant isiip haaya? Taaxo cötquimjöc ox tcoozaha. Haaho quih it hapx caap coox cah pti icx popaquim spacotim ha teque hiz cömiihca — ox tee yoque conteetxyat quij.
Ox tpactama oot quij ox tee yoque:
— Ox popactatax ihpsojoz haahi — ox tee tojoz yoque. Ziix cop aa ihacoxl iti hapx iqui tpanzx yoque.
Hapx iqui tpanzx toii ntitama xajii hantaxlaa cahca pac toc cötahcama taax contita toii ntita yoque conteetxyat quij. Oot quij hipi xah quiho cah cöitaasitim yoque oot quij. Cöitaasitim toii ntiya.
DÉ CLIC EN "Más información" Y LEA TEXTO EN ESPAÑOL E INGLÉS:

martes, 17 de abril de 2012

"EL RAPTO" POEMA ZAPOTECO de Antonio López Pérez


copiado de OJARASCA   http://www.jornada.unam.mx

El Rapto

[GUENDARUXHOÑENEE GUNAA]

Antonio López Pérez
La luna cae sobre la noche
mientras los grillos cantan
en la arcilla del río,
entrelazados caminan
sin medir horas y espacios
el amor nocturno.

A lo lejos se mira
la choza con olor a tierra,
una luciérnaga junto a ella
apaga su luz intermitente
y deja pasar
los amores de la noche.

Una madre llama a las vecinas,
el mezcal asalta las costumbres,
los cohetes despiertan la madrugada
para dar testimonio
de la virginidad del alba.
Beeu riaba lu gueela’
laga ca bigarí huaxha ruunda’
ra nuu yu guiigu’
guídxica zisa’ca
cadi cugabaca xpiní ne pabia’
guendaranaxhi’ huaxhinni.

Zitu’pe ri huinni
ti yoo beñe rinda’yu
gaxhape laa ti bacuzaguii
biaani gati sti’ ruzuí’
ne rudí tiidi
guandaranaxhi sti’ gueela’.

Ti jñiaa ribidxi ca binni lidxi
nisa dxu’ni’ ri nase ca xpia
ca guere bele biaani rucuani telayú
na laca la ruluí
guenda binnidxapa sti’ siadó’ guie’.


DÉ CLIC EN "Más información" Y LEA SOBRE EL AUTOR:

martes, 20 de marzo de 2012

"LA ESCUELA": Cuento en náhuatl con traducción en español.

copiado de MEXICA   http://mexica.ohui.net


La escuela




1. Ica ipan in tonaltin amoca hueloquinequia quihuicaz in ipilhuan ompa tlamachtilcalco ipampa ahueli quintzotzomatizque achi cualtzin. Inchachan onemia tzotzoyoquez, tzatzapaltiquez; zan ompa omahuiltitinemia pipiltoton ca ipan otli nozo oyatinemia ica cuecuentla.
1. Por esos tiempos casi nadie quería mandar a sus hijos a la escuela porque no podían vestir bien. Vivían sucios en sus casas, andrajosos; andaban jugando los niños por la calle o andaban por las milpas.
2. Ipan ce calli ometztaya ce ciahuapilli omomachtiaya momachtitzinoz, mopohuiz amatl. Omotemach¬tiliaya ipan icaltzin. Tatatzin ahquehuan oquinequia ixtlapohuizque ipilhuan; otlaxtlahualoya ce tomin cada piltzintli nozo ciahuaconetl momachtiz.
2. En una casa había una buena señorita que sabía leer, leer papeles. Enseñaba en su casa. Los padres querían que se les enseñara a leer a sus hijos; pagaban un real por cada niño o niña que estudiaba.




DÉ CLIC ABAJO, EN   "Más información"  Y LEA TEXTO COMPLETO:


CONSTITUCIÓN POLÍTICA DE MÉXICO EN NÁHUATL

copiado de MEXICA   http://mexica.ohui.net

Amatlanauatili Tlajtoli Tlen Mexikamej Nechikolistli Sentlanauatiloyan

Traducción de Natalio Hernández Hernández
Articulo 2o.- la Nación Mexicana es única e indivisible.
Tlen ome Tlanauatijkayotl. Tomexijko Tlalnantsin san se iuan amo moxelos.
La Nación tiene una composición pluricultural sustentada originalmente en sus pueblos indígenas que son aquellos que descienden de poblaciones que habitaban en el territorio actual del país al iniciarse la colonización y que conservan sus propias instituciones sociales, económicas, culturales y políticas, o parte de ellas.
Totlalnantsin monelchiua iuan moneluayotia ipan miakintin maseual altepemej tlen ualauij ipan kalpolmej tlakamekayotl chanchijkej ipan Anauak totlalnantsin tlen keman opejki yankuik chantilistli iuan mopialia tlen yeuan tlanauatikayotl, tlapialistli, toltekayotl iuan tlatolkayotl, noso san achitsin tlen yeuan.
La conciencia de su identidad indígena deberá ser criterio fundamental para determinar a quienes se aplican las disposiciones sobre pueblos indígenas.
In tlayolmatilistli tlen maseual ixtli iuan yolojtli yeua kiijtos ajkia uelis kiselis tlanauatilmej tlen maseual altepemej.
Son comunidades integrantes de un pueblo indígena, aquellas que formen una unidad social, económica y cultural, asentada en un territorio y que reconocen autoridades propias de acuerdo con sus usos y costumbres.
In kalpolmej tlen maseual altepemej, yeuan tlen mosen nechikojtokej, kipiaj tlapialistli iuan tlaiyokalistli, mochantlalijtokej ipan tlaltipaktli iuan kineltokaj tlen yeuan intekiua tlen ualaj ipan intlaneltokilis.


DÉ CLIC EN   "Más información"  Y LEA TEXTO COMPLETO:

domingo, 11 de marzo de 2012

CANTO ÑUU SAVI: Poema Mixteco

copiado de OJARASCA   http://www.jornada.unam.mx


Kalu Tatyisavi
su’kua  it+
su’kua  tasu
su’kua  tiini
su’kua  ta’jia

ntakadaa  katyi:
koo  Savi,  koo  Savi
jinu  Savi  je  tyitu  nute
jine  viko  tyiyoo,  kuvii  kusuun


DÉ CLIC ABAJO Y LEA TRADUCCIÓN:

sábado, 10 de marzo de 2012

"ON CHICHIUEUENTSIN" ("Un Perro Viejo"), cuento infantil indígena del estado de Guerrero, en lengua NÁHUATL

"On chichiueuentsin"


Nemia se chichiueuentsin xikitlakualtiaya pampa tlaxijki
yejua ika xokixijko ika on apistli, okijto on chichiueuentsin
nikontemok se nokniuan, pampa yejua nechilis kenijke
nitlakuas opeokimilis akino nokniuan yes, okijto on koyotl
ueuentsin yejua nokniuan yes ipan se tonajli olla ipan se
tepetl okijtemoko in nokniuan yes oasikokijtok ompauajla
on koyoueuentsin kema on chichiueuentsin kimakasia
kema okijto on chichiueuentsin maninotsa koyotl
nikito on nokniuan yes okinisiuitl on chichiueuentsin
DÉ CLIC ABAJO, EN   "Más información"   Y LEA CUENTO COMPLETO Y TRADUCCIÓN: